Fusie Noordwijk-Noordwijkerhout: Hoe nu verder?

Als je de voormalige gemeenten Noordwijk en Noordwijkerhout op de landkaart bekijkt, lijkt de fusie van een kleine zes jaar geleden heel logisch. Het ziet eruit als twee puzzelstukjes die nu weer netjes één zijn.

Door: Marc Wonnink en Corrie van der Laan

Niet zo vreemd. Want ooit, lang geleden, hoorden ze ook bij elkaar. De splitsing kwam in 1231 toen het gebied werd verdeeld tussen twee broers, Wilhelmus en Gerardus uit het geslacht van Northeke. De ene kreeg Nortich, dat de huidige kernen Noordwijk aan Zee en Noordwijk Binnen omvatte, de ander erfde Nortich in het Houte, bestaande uit de huidige kernen Noordwijkerhout en De Zilk.

Dat de gemeenten een kleine 800 jaar later opnieuw samensmolten, had puur pragmatische redenen. Het oude Noordwijk en Noordwijkerhout waren qua inwonersaantallen (respectievelijk ruim 26.000 en ruim 16.500) gewoon klein. Zo rond 2015 begon het college van Noordwijkerhout zich ernstig zorgen te maken over de toekomst. De rijksoverheid schoof steeds meer taken op de gemeentelijke bordjes en de rek in zowel de ambtelijke als de financiële capaciteit was er wel uit. Door bestuurlijk de krachten te bundelen, zou het nieuwe Noordwijk (met in 2019 bijna 43.000 inwoners), beter in staat zijn haar taken uit te voeren, de dienstverlening op peil te houden en haar ambities te realiseren. Bovendien zou de fusiegemeente steviger in haar schoenen staan in de regio.

Afgaand op de geringe respons op informatieavonden en inspraakmogelijkheden leek er vanuit de bevolking niet veel interesse te zijn voor de fusie. En in juni 2017 stemden beide gemeenteraden in met het voorstel tot een herindeling waarbij de twee gemeenten één zouden worden per 1 januari 2019. Alleen de lokale partijen NZLokaal (Noordwijkerhout) en Lijst Salman (Noordwijk) waren tegen.

In de vorige vier afleveringen van deze serie hebben we uitgebreid gekeken naar het waarom en hoe van de fusie (aflevering 1) en is de visie van de lokale politiek (aflevering 2), de Noordwijkse ondernemers (aflevering 3) en de inwoners (aflevering 4) op de resultaten van de fusie aan bod gekomen. In deze vijfde en laatste aflevering richten we de blik op de toekomst: hoe nu verder? Wat moet er gebeuren om van de fusie echt een succes te maken? En wat kunnen anderen hiervan leren?

Hobbels

Uit deze vraagstelling blijkt al dat de twee puzzelstukjes niet zo vanzelfsprekend één zijn geworden als was gehoopt. Daarvoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen: het was lastiger dan verwacht om een robuuste ambtelijke organisatie neer te zetten, de politiek worstelde - en worstelt nog steeds - met oude Noordwijkse patronen en interne conflicten, en in Noordwijkerhout en De Zilk hebben veel inwoners het gevoel dat hun dorpskernen op de tweede rang zitten in de nieuwe gemeente Noordwijk. We gaan wat dieper in op die hobbels op de weg en hoe die gepasseerd zijn, of in de toekomst overwonnen kunnen worden.

Cultuur en werkstijl

De ambtelijke organisaties van Noordwijk en Noordwijkerhout hadden verschillende bestuurlijke culturen en werkstijlen. Noordwijk had een meer formele en hiërarchische benadering, terwijl Noordwijkerhout bekend stond om zijn informele en taakgerichte werkwijze. Ook al vanwege deze verschillen werd ervoor gekozen om in de fusiegemeente een totaal nieuwe manier van werken in te voeren, gebaseerd op zelfsturende teams. Een ambitieus idee, maar in de praktijk liep het uit op een mislukking. Een valse start dus. Na twee jaar besloot de gemeente een andere, meer traditionele organisatiefilosofie te ontwikkelen waarmee de medewerkers beter uit de voeten konden. Ondertussen had de organisatie ook nog de handen vol met de gevolgen van de coronapandemie en de oorlog in Oekraïne (opvang van vluchtelingen). Daarbovenop kwam het tekort op de arbeidsmarkt, waardoor het lastig was goede krachten aan te trekken.

Rapport Rekenkamer

Geen wonder dat uit een eind vorig jaar gepubliceerd rapport van de onafhankelijke Rekenkamer Noordwijk bleek dat de doelstellingen van de fusiegemeente nog bij lange na niet gehaald waren. Het nieuwe Noordwijk voldeed zeker nog niet aan het geschetste toekomstbeeld van een moderne, proactieve en slagvaardige gemeente met een goede dienstverlening. Die conclusie is in lijn met wat wij hoorden van ondernemers en inwoners, die stroefheid en stroperigheid in contacten met de gemeente signaleren.

De Rekenkamer gaf als aanbeveling mee om het onderzoek na drie jaar nog een keer te herhalen, dan zou er meer duidelijkheid moeten zijn over wat de fusie echt heeft opgeleverd.

Weg omhoog ingeslagen

Burgemeester Wendy Verkleij - aangetreden eind januari 2020 - erkent dat de ambtelijke organisatie lastige jaren achter de rug heeft, maar benadrukt dat de weg omhoog ingeslagen is. ‘Natuurlijk, het gaat niet allemaal even goed. Dat mag u ook best schrijven. Maar we hebben een heldere koers uitgezet om verdere professionalisering van de organisatie te realiseren. Het lukt ons nu ook goed om gekwalificeerde medewerkers aan te trekken, we hebben daarvoor een recruiter in dienst. En we zijn stevig bezig met de personeelsontwikkeling.’ Ze roemt de betrokkenheid en bevlogenheid van de medewerkers. ‘De komende drie jaar zullen we zeker daar waar nodig verdiepingsslagen moeten maken, maar de goede basis ligt er.’ Het kost ook gewoon tijd om na een fusie alles goed op de rit te krijgen, geeft ze aan. ‘Normaal staat er vijf tot zeven jaar voor en wij hebben door corona toch wel bijna drie jaar achterstand opgelopen.’

Een doelstelling die volgens Verkleij wel nu al afgevinkt kan worden, is de versterking van de positie van Noordwijk in de regio. ‘We participeren in alle samenwerkingen die er zijn, we zitten overal aan tafel en zijn met onze 45.000 inwoners een volwaardige partner.’

Politieke uitdagingen

Politiek gezien bracht de fusie forse uitdagingen met zich mee. Er waren grote cultuurverschillen tussen gemeenteraden van het voormalige Noordwijk en Noordwijkerhout. Waar de Noordwijkse gemeenteraad het imago had van een wespennest waar grieven lang gekoesterd werden, was de Noordwijkerhoutse raad veel gemoedelijker, meer een eenheid. 

Oude conflicten spelen nog altijd regelmatig op in het nieuwe Noordwijk

De hoop was dat dankzij de Noordwijkerhoutse invloed de gemeenteraad van de fusiegemeente een verse start zou krijgen; dat de pijnpunten uit het verleden begraven zouden worden. Maar dat is niet gelukt.

Zoals niemand die het lokale nieuws een beetje volgt kan zijn ontgaan, spelen oude conflicten spelen nog altijd regelmatig weer op in de nieuwe gemeente Noordwijk. Het meest hardnekkige daarvan is dat rond het zogeheten “ondermijningsdocument”, een intern memo dat eind 2018 is opgesteld met als doel de opvolger van burgemeester Rijpstra, waarnemend burgemeester Jon Hermans-Vloedbeld, op de hoogte te brengen van de spanningen in de voorgaande jaren tussen het gemeentebestuur van het oude Noordwijk en – vooral – vastgoedondernemers. Daar zijn nieuwe conflicten bij gekomen, waarvan dat over de herbouw van het in 2020 afgebrande Noordwijkerhoutse sportcomplex De Schelft het meest in het oog springend is. Wat zeker niet helpt, is dat met name de lokale partijen nog altijd een stevige focus houden op hun “eigen” dorpskern.

‘Politiek is ook emotie’

Het oordeel van de inwoners over de Noordwijkse politiek is dan ook niet mals, zo schreven we al in aflevering 4 van deze serie. De politiek wordt verweten meer met zichzelf bezig te zijn dan met het algemeen belang en burgers zien tot hun ergernis een ‘bestuurlijke cultuur van conflict en argwaan’.

Burgemeester Verkleij geeft toe dat het soms best uitdagend is om de Noordwijkse gemeenteraad voor te zitten. ‘Maar ik hou wel van uitdagingen.’ Zij heeft eerder een gemeentelijke fusie meegemaakt. Ze was fractievoorzitter voor de lokale partij in Reeuwijk toen die gemeente in 2011 samenging met Bodegraven, en werd daarna wethouder in de fusiegemeente. ‘Politiek is ook emotie’, zegt ze. ‘Het dorp waar je vandaan komt ligt je altijd nader aan het hart dan een ander dorp, dat is menselijk. Dat veeg je niet weg na één of twee raadsperioden. Maar uiteindelijk dien je als raads- of commissielid wel het algemeen belang en ik zie dat de raad daarin zijn verantwoordelijkheid pakt. Ik vind dat men het hier gewoon netjes doet. Bij de ene partij is het sentiment wat hoger op sommige dossiers dan bij de andere. Nou, dat mag.’

Wel is ze van mening dat het belangrijk is om niet te blijven hangen in oude conflicten. ‘Sommige partijen vinden dat nog steeds ingewikkeld. Maar als je steeds weer het verleden op tafel gooit in plaats van naar de toekomst te kijken, kan je als organisatie en als gemeente niet groeien.’ 

In aflevering 3 hekelde ook voorzitter Arjan van den Akker van de Noordwijkse Ondernemersvereniging (NOV) het onderlinge gekissebis in de gemeenteraad wat volgens hem een rem zet op een gezonde ontwikkeling van de gemeente.

‘Laat alle onenigheid en irritaties achter je en ga positief verder’

Het is de hoogste tijd dat de politici in de gemeenteraad over hun schaduw heen stappen, zei ook de Noordwijkerhoutse ondernemer Sjaak Geerlings in diezelfde aflevering. ‘Laat alle onenigheid en irritaties achter je en ga positief verder.’ Wat dat betreft heeft hij in ieder geval fractievoorzitter Louis Koppel van Lijst 6 (voorheen GroenLinks) en VVD-raadslid Hans Knapp mee. ‘Zet een streep onder het verleden’, roept Knapp op. ‘Zoek eens de overeenkomsten op en niet te verschillen’, daagt Koppel de fracties uit.

Identiteit

In het eerste coalitieakkoord van de nieuwe gemeente Noordwijk stond het klip en klaar: de fusie zou niets afdoen aan de unieke identiteit van de vier kernen. Na bijna zes jaar kan wel gesteld worden dat deze belofte waargemaakt is. Volgens verreweg de meeste mensen die we spraken voor deze serie zijn De Zilk, Noordwijk Binnen, Noordwijkerhout en Noordwijk aan Zee nog steeds wat ze waren. Maar eigenlijk is niemand daar verrast over. ‘De politiek bewaakt de identiteit niet. De mensen zelf zijn de identiteit van een dorp. En die verandert niet door een fusie’, zo verwoordt Louis Koppel het.

Onvrede

Dat neemt niet weg dat met name bij inwoners van het oude Noordwijkerhout onvrede te merken is over de gevolgen van de fusie voor hun dorpskern. Ze hebben het gevoel dat Noordwijkerhout en De Zilk achtergesteld worden bij Noordwijk Binnen en Noordwijk aan Zee. Daarbij wordt vaak verwezen naar de moeizame politieke discussie over de herbouw van De Schelft en naar het verdwijnen van het gemeentehuis uit Noordwijkerhout. Maar ook vanuit het oude Noordwijk klinkt gemopper. Enkele van de Noordwijkers die we interviewden vinden dat er relatief juist veel geld naar de voorzieningen in Noordwijkerhout gaat. Waarbij dan ook weer De Schelft genoemd wordt.

Burgemeester Verkleij zou graag in gesprek gaan met de inwoners, van welke kern dan ook, die ontevreden zijn over de fusie. Bijvoorbeeld via koffietafelgesprekken. ‘Ik zou exact willen weten wat hun pijnpunten zijn. Als ik dat rechtstreeks van de mensen hoor, dan kunnen we er ook misschien wat mee.’

Positieve geluiden

Overigens zijn er ook positieve geluiden te horen over het nieuwe Noordwijk. Zo is Noordwijkerhouter Bas van der Tang, voorzitter van muziekvereniging de Harpe Davids, tevreden met de professionele manier waarop de ondersteuning van cultuur in de fusiegemeente is geregeld. ‘Het is een aanvulling op de onderlinge samenwerking die er al was tussen verschillende culturele organisaties.’ 

VVD-raadslid Hans Knapp stelt dat het onderhoud van de openbare ruimte in Noordwijkerhout er duidelijk op vooruitgegaan is. ‘Het ziet er vriendelijker, groener uit.’ 

NOV-voorzitter Arjan van den Akker wijst erop dat het prima gaat met het Noordwijkerhoutse winkelbestand en dat de ondernemers daar blij zijn met de inspanningen van Noordwijk Marketing. ‘Daardoor wordt nu ook Noordwijkerhout op de markt gezet en komen er meer toeristen dan voorheen.’

Marjolijn van der Jagt, communicatiedeskundige, oud VVD-raadslid (tot 2018) organisatorische duizendpoot en zeer actief op cultureel gebied in Noordwijk, ziet vooral kansen als gevolg van de fusie: ‘Noordwijk noemde zich altijd al Bloemenbadplaats maar de meeste bloembollenvelden waren de laatste jaren in Noordwijkerhout. En de Noordwijkerhouters hebben nu ook het strand en de zee. Juist de combinatie van de kernen, ieder met hun eigen unieke identiteit, die we nu hebben is zo mooi.’

Leerpunten

Wat zouden andere gemeenten die een fusie overwegen nu kunnen leren van de Noordwijkse ervaringen?

Duidelijk is dat er bestuurlijk gezien in het nieuwe Noordwijk wel heel veel tegelijk op de schop ging. Zoals Louis Koppel het zei: ‘Een nieuwe werkwijze in de raad in combinatie met een nieuwe griffier, een nieuwe burgemeester, een nieuwe gemeentesecretaris en een complete reorganisatie van het ambtenarenapparaat dat totaal anders ging werken…. Er was te weinig houvast, er was geen anker, er was geen fundament waar we op verder konden bouwen.’ 

Het maakte het ingewikkelder om doelen als een minder kwetsbare en professionele ambtelijke organisatie, moderne en proactieve dienstverlening en een goede zichtbaarheid en bereikbaarheid van bestuurders, raadsleden en medewerkers te bereiken.

Het is niet voldoende gelukt de inwoners bij het fusieproces te betrekken

Wat verder opvalt is dat het in de aanloop naar de fusie niet voldoende gelukt is om de inwoners bij het proces te betrekken. Er zijn wel informatieavonden georganiseerd, maar daar kwamen maar een paar handenvol burgers op af. Enkele avonden werden zelfs afgezegd. Het leek de inwoners weinig te interesseren. Jan Rijpstra, de laatste burgemeester van het oude Noordwijk: ‘Dat is mij ook opgevallen. Het enige dat ik kan bedenken is dat de inwoner zelf het gewoon een logische keuze vond om te fuseren’. Ook NZLokaal-fractievoorzitter Karin Meiland, VVD-raadslid Hans Knapp en Lijst Salman Noordwijk-raadslid Frans van Kauwen denken dat het voor de burger destijds voelde als een ver-van-mijn-bedshow.

Toch lijkt het er nu op dat burgers van vooral het oude Noordwijkerhout zich, achteraf gezien, niet gehoord voelen. ‘Wie zich ermee wilde bemoeien, kon dat doen’, kijkt de laatste Noordwijkerhoutse burgemeester Gerrit Goedhart terug. ‘Maar we hadden het inspraakproces wellicht anders moeten insteken, meer van onderop laten komen.’

Volgens Marjolijn van der Jagt is tijd een belangrijke succesfactor in een fusieproces. ´Ik denk dat we meer tijd hadden moeten uittrekken en een goed stappenplan hadden moeten maken. Er waren achteraf gezien op 1 januari 2019 nog zoveel open eindjes. Je bent er niet met een nieuwe vlag en een nieuw logo. Het is een proces van de bewoners en daar moet je de tijd voor nemen. Die informatieavonden waren duidelijk niet aantrekkelijk. Misschien had je met kleinere bijeenkomsten op wijkniveau een veel beter bereik gekregen.’

Doorgaan

Terug naar de vraag ‘Hoe nu verder?’ Voor NZLokaal-oprichter Vincent Smit en Frans van Kouwen van de Lijst Salman Noordwijk is het antwoord daarop kort. In hun ogen is de fusie mislukt en moet deze teruggedraaid worden. Maar alle andere geïnterviewden vinden dat voortgegaan moet worden op de ingeslagen weg. En niet alleen omdat er reëel gezien geen andere optie is. Zo stelt Arjan van den Akker: ‘We hadden niet kunnen doorgaan op de oude wijze. Als je ziet wat er allemaal vanuit de rijksoverheid over de schutting geworpen wordt bij de gemeentes, dan waren we echt vastgelopen.’

De meesten zijn ervan overtuigd dat de fusie zijn vruchten gaat afwerpen, al duurt het wat langer dan vooraf was gehoopt. Een enkeling kijkt zelfs al verder, naar een samensmelting met buurgemeenten tot één Bollenstreekgemeente, maar dat lijkt nog niet breed gedragen te worden.

Cruciaal is wel dat de mores in de gemeenteraad verandert, zo hoorden we van bewoners en ondernemers en ook van enkele politici. Er moet een einde komen aan het vasthouden aan oude grieven en aan het cultiveren van het wij-zijgevoel.

Bij de inwoners is een grote behoefte te merken aan een gemeentebestuur dat beter communiceert en makkelijker toegankelijk is.

Wees trots op wat je hebt

Marjolijn van der Jagt geeft nog mee hoe belangrijk het is dat de vier kernen elkaar beter leren kennen en meer gaan waarderen. Het is hoog tijd voor meer uitwisselingen op gebied van sport en cultuur, stelt ze. ‘Vraag eens Noordwijkerhouters en Zilkers mee op een Max Liebermann-wandeling door Noordwijk, geef de Zeeërs en Binders uitleg over de bollenvelden en laat op een leuke manier de geschiedenis van het Witte Kerkje zien’, doet ze een paar suggesties. ‘We hebben zoveel dingen hier in “het nieuwe Noordwijk” die echt overstijgend zijn. Koester dat, wees trots op wat je hebt.’

Dit is de vijfde en laatste aflevering van een  serie over de fusie van Noordwijk en Noordwijkerhout. Deze serie is mede mogelijk gemaakt door steun uit het mediafonds Provincie Zuid-Holland.

Lees ook de rest van de serie: aflevering 1, aflevering 2, aflevering 3, aflevering 4