Fusie Noordwijk-Noordwijkerhout: Reconstructie

Gedwongen was het niet, maar door alle omstandigheden die er speelden, voelde Noordwijkerhout een jaar of acht geleden wel de noodzaak om te fuseren met grote buur Noordwijk. De combinatie van druk vanuit ‘het oosten’ door de ambtelijke fusie van Hillegom, Lisse en Teylingen (HLT), een verslechterende financiële situatie en lichte druk door de toenmalige commissaris van de Koningin (CvdK) in Zuid-Holland, Jan Franssen, zorgde voor een op termijn onhoudbare situatie. En dus deed Noordwijkerhout een huwelijksaanzoek aan de buurgemeente. Mocht Noordwijk weigeren, dan zou Noordwijkerhout zich aansluiten bij HLT en zou Noordwijk alleen overblijven. De twee gemeenten waren tot elkaar veroordeeld, blijkt ruim vijf jaar na de daadwerkelijke fusie. Een reconstructie.

Door: Marc Wonnink en Corrie van der Laan

Terug naar het begin van dit millennium. Vanuit de provincie was er al in 2002 enige druk op Noordwijkerhout om te fuseren.  ‘Groter is beter en mooier. Alleen is het niet meer te doen’, zei de CvdK volgens destijds VVD raadslid-, en later medeoprichter van NZLokaal Vincent Smit. Die partij was overigens mordicus tegen een fusie. ‘Klein, maar fijn.’

Stroomversnelling

In 2010 kwam het proces in een stroomversnelling toen de vijf gemeenten in de Bollenstreek besloten een samenwerking te onderzoeken. Volgens voormalig burgemeester van Noordwijkerhout Gerrit Goedhart op initiatief van de CvdK. Noordwijk was daarbij de minst samenwerking-genegen gemeente. Vincent Smit herinnerde zich: ‘Noordwijk haakte snel af. Die gemeente wilde niet met Hillegom en Lisse om tafel. Noordwijk zag zich meer als toeristisch en wilde niet samen met de bollenboeren’.

De Noordwijkerhoutse VVD-coryfee Hans Knapp beschrijft hoe de weerstand tegen het aanhalen van de branden met de Bollengemeenten leidde tot het idee van een kustgemeente met Katwijk, Noordwijk en Noordwijkerhout, maar dit bleek uiteindelijk onhaalbaar.

Politiek duider Wim Siemerink noemt cultuurverschillen als belangrijke factoren die de gesprekken bemoeilijkten. Ondanks de initiële pogingen en de druk vanuit de provincie en Commissaris van de Koningin, konden de gemeenten geen consensus bereiken en vielen de fusiegesprekken in 2010 stil.

De politieke partijen in Noordwijkerhout die het voor het zeggen hadden, wilden koste wat het kost zelfstandig blijven. De eerste zin van het coalitieakkoord tussen VVD, CDA en D66 in 2014 luidde: ‘Als uitgangspunt blijft onverminderd gelden dat onze gemeente Noordwijkerhout zijn zelfstandigheid behoudt.’

De Noordwijkse politiek stond er precies hetzelfde in, zo blijkt uit het coalitieakkoord dat Puur, Lijst Salman, PvdA-GroenLinks en D66 in mei 2014 sloten. ‘Noordwijk blijft als gemeente bestuurlijk zelfstandig’, staat daar klip-en-klaar in. De gemeente was toen op zoek naar een nieuwe burgemeester en als eis aan kandidaten stelde de kersverse coalitie dat hij of zij ‘minimaal twee termijnen de zelfstandigheid van Noordwijk onderschrijft’.

Liever met Noordwijk

Maar het kan verkeren. Eind april 2016 werden de burgemeesters van Noordwijkerhout en Noordwijk door hun collega´s van  Lisse, Hillegom op de hoogte gesteld van het feit dat Lisse, Hillegom en Teylingen hun ambtelijke organisaties per 1 januari 2017 wilden samenvoegen. Noordwijk en Noordwijkerhout konden aanhaken, maar moesten dat dan wel vóór 19 mei beslissen. Beide gemeenten sloegen dat aanbod af, maar deze ontwikkeling zorgde wel voor de nodige urgentie en een heroverweging binnen de Noordwijkerhoutse politiek. In andere woorden, het college en de coalitiepartijen (VVD, CDA en D66) draaiden en besloten Noordwijk te benaderen. Liever met Noordwijk dan met ‘het oosten’, was de gedachte.

Noordwijkerhout had beperkte capaciteit

Noordwijkerhout moest ook wel. Het dorp had te kampen met een beperkte ambtelijke capaciteit. Volgens Goedhart was de organisatie ‘lean and mean’. Voormalig VVD-wethouder in het dorp, Hans Knapp: ‘Wij hadden heel weinig ambtelijke capaciteit. Alleen op ruimtelijke ordening was nog een goede bezetting; dat hadden we wel dichtbij gehouden.’ Ondertussen was het Rijk gestart met meer taken overhevelen naar gemeenten. Dat kon Noordwijkerhout nu al amper meer aan en straks in de toekomst helemaal niet meer.

Gezamenlijke toekomst

Dus benaderde het college van burgemeester en wethouders van Noordwijkerhout in het vroege voorjaar van 2016 het Noordwijkse gemeentebestuur met de vraag om te kijken of de twee gemeenten een gezamenlijke toekomst konden hebben.

Wat Noordwijkerhout betreft moest Noordwijk daar niet al te lang over dubben. ‘Als college hebben we met instemming van de gemeenteraad brieven gestuurd naar Noordwijk. Daarin hebben we gesteld dat alle opties open zijn, maar we wel duidelijkheid willen hebben’, aldus Gerrit Goedhart. 

Ondertussen zag Noordwijk de bui al hangen. Burgemeester Jan Rijpstra, aangetreden in december 2014, had veel gesproken met Goedhart en stond open voor de fusie. Hij wist collegepartijen D66 en PvdA-GroenLinks aan zijn zijde te krijgen. Maar de andere twee collegepartijen,  PUUR Noordwijk - met 8 van de 21 raadszetels verreweg de grootste partij - en de Lijst Salman, voelden niets voor een samengaan met Noordwijkerhout. 

Klein duimpje

Gerrit Goedhart herinnert zich hoe hij de consequenties uitlegde als Noordwijk niet zou instemmen: ‘Toen hebben we gezegd tegen Noordwijk, ‘’je hoeft niet, maar als je het niet doet, blijven jullie alleen over.’’’ Daar was Noordwijk zich absoluut van bewust, vertelt Rijpstra: ‘Hillegom, Lisse en Teylingen waren hard onderweg om één ambtelijke organisatie te vormen. In ons achterhoofd speelde wel degelijk de mogelijkheid dat Noordwijkerhout zich daarbij zou aansluiten. Dan krijg je een grote Bollenstad en dan zou Noordwijk achterblijven als Klein Duimpje. Daarom zijn we het gesprek aangegaan.’

Overigens was het ook in 2016 niet vanzelfsprekend dat Noordwijk voor altijd probleemloos zelfstandig zou kunnen blijven, reflecteert Louis Koppel, toen fractievoorzitter van PvdA-GroenLinks en nu fractievoorzitter van GroenLinks. ‘Het geld klotste in die tijd tegen de plinten, maar de vraag was niet ‘kan Noordwijk nú de eigen broek ophouden’, maar ‘hoe dat zit in de toekomst?’ De overheid ging toen uit van steeds meer centralisatie en streefde naar gemeenten van minstens 100.000 inwoners.

PUUR ging onder druk van de argumenten overstag en in juni 2016 werd in beide gemeenteraden besloten om een extern adviesbureau een verkenningsstudie te laten doen naar de mogelijkheden voor nauwere samenwerking tussen Noordwijk en Noordwijkerhout.

In het kader daarvan werd in de zomer van 2016 vijf weken lang de campagne ‘Samen met de buren’ gevoerd om de inwoners van Noordwijk en Noordwijkerhout op de hoogte te brengen en input op te halen voor de verkenningsstudie. 

Gebrek aan belangstelling

Adviesbureau Twynstra Gudde werd ingeschakeld om de studie uit te voeren en organiseerde in januari 2017 verschillende bijeenkomsten waar ondernemers, organisaties, instellingen. Ook inwoners konden meepraten over of en hoe Noordwijk en Noordwijkerhout in de toekomst nauwer moesten samenwerken. Maar daar was opvallend weinig belangstelling voor; slechts twaalf Noordwijkerhouters en vijf Noordwijkers namen de moeite hun zegje te komen doen. Twee eerdere avonden voor inwoners werden zelfs geannuleerd vanwege gebrek aan belangstelling.

Tijdens deze sessies spraken vrijwel geen echte tegenstanders van de samenwerking zich uit, al is de waarde van deze constatering natuurlijk beperkt met zo weinig deelnemers. De beperkte interesse en participatie gaven wel aan dat het traject naar meer samenwerking, en later naar de fusie, vooral een politiek gedreven proces was, dat voor de inwoners een ´ver van mijn bed-show’ bleef. Of hebben inwoners op NZLokaal gestemd in de hoop dat zij de fusie wel tegen konden houden?

Het rapport van Twynstra Gudde verscheen begin april 2017. Daaruit werd geconcludeerd dat een fusie met Noordwijk voor Noordwijkerhout de beste optie was om duurzaam te kunnen functioneren. 

Verdeeldheid

Toch waren er zorgen over hoe de samensmelting zou verlopen en of de fusie daadwerkelijk voordelig zou zijn voor beide gemeenten. In politieke kringen bleef er aanzienlijke verdeeldheid. Politieke partijen met landelijke wortels, zoals VVD, CDA, en D66 speelden in zowel Noordwijk als Noordwijkerhout een belangrijke rol in het doordrukken van de fusie. Maar de lokale partijen Lijst Salman in Noordwijk en NZ Lokaal in Noordwijkerhout verzetten zich tot het laatste moment.

‘Noordwijk was een slangenkuil’ 

Het politieke landschap werd verder gecompliceerd door de cultuurverschillen tussen Noordwijk en Noordwijkerhout. De politiek in Noordwijk werd vaak gezien als formeler en soms zelfs als een ‘slangenkuil’, terwijl Noordwijkerhout bekend stond om zijn gemoedelijke en dorpsgerichte aanpak. Deze verschillen zorgden voor extra uitdagingen in het samenvoegen van de bestuurlijke en ambtelijke organisaties van beide gemeenten.

In de aanloop naar het definitieve fusiebesluit overlegden de politici uit beide gemeenten voornamelijk via commissies en werkgroepen. Deze commissies waren verantwoordelijk voor het onderzoeken van verschillende aspecten van de fusie en het voorbereiden van rapporten en aanbevelingen voor de gemeenteraden. Elke werkgroep richtte zich op een specifiek thema, zoals financiën, juridische zaken, of de integratie van de ambtelijke organisaties.

De gemeenteraden namen in april 2017 de historische beslissing om in principe in te stemmen met het herindelingsontwerp voor de fusie en op 6 juli stemde een meerderheid in beide raden definitief in met de fusie. Op 1 januari  2019 werd de fusie tussen Noordwijk en Noordwijkerhout een feit.

Dit is de eerste aflevering van een vijfdelige serie over de fusie van Noordwijk en Noordwijkerhout. Deze serie wordt mede mogelijk gemaakt door steun uit het mediafonds Provincie Zuid-Holland.

Lees ook de rest van de serie: aflevering 2, aflevering 3, aflevering 4, aflevering 5